Αφρική ή Ρωσία: Τι μας δείχνει πραγματικά ο χάρτης με τα 7.200 και 6.400 χιλιόμετρα

Μια εικόνα που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο είναι αρκετή για να προκαλέσει απορία ακόμη και σε όσους θεωρούν ότι γνωρίζουν καλά την παγκόσμια γεωγραφία.

Στον χάρτη βλέπουμε μια κόκκινη γραμμή να διασχίζει μεγάλο τμήμα της Ρωσίας, με την απόσταση να αναγράφεται στα 6.400 χιλιόμετρα. Μια δεύτερη γραμμή διασχίζει την Αφρική και εμφανίζεται να αντιστοιχεί σε περίπου 7.200 χιλιόμετρα.

Κι όμως, κοιτάζοντας απλώς τον χάρτη, η πρώτη γραμμή μοιάζει πολύ μεγαλύτερη.

Πώς γίνεται λοιπόν μια γραμμή που φαίνεται μεγαλύτερη στον χάρτη να αντιστοιχεί σε μικρότερη πραγματική απόσταση;

Η απάντηση βρίσκεται στις χαρτογραφικές προβολές και αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πόσο εύκολα ένας επίπεδος παγκόσμιος χάρτης μπορεί να ξεγελάσει το μάτι μας.

Ο χάρτης δεν είναι η Γη

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας είναι απλό: η Γη είναι περίπου σφαιρική, ενώ ο χάρτης είναι επίπεδος.

Δεν υπάρχει τρόπος να μεταφέρουμε ολόκληρη την επιφάνεια μιας σφαίρας πάνω σε ένα επίπεδο χαρτί χωρίς να παραμορφώσουμε κάτι.

Ανάλογα με τη χαρτογραφική προβολή που επιλέγουμε, μπορεί να παραμορφωθούν οι αποστάσεις, οι επιφάνειες, τα σχήματα ή οι κατευθύνσεις.

Μία από τις γνωστότερες περιπτώσεις είναι η προβολή Mercator, η οποία δημιουργήθηκε τον 16ο αιώνα και ήταν εξαιρετικά χρήσιμη στη ναυσιπλοΐα επειδή διατηρεί τις γωνίες και διευκολύνει τη χάραξη πορείας.

Δεν σχεδιάστηκε όμως για να συγκρίνουμε το πραγματικό μέγεθος χωρών και ηπείρων.

Γιατί η Ρωσία φαίνεται τόσο τεράστια

Εδώ βρίσκεται το «μυστικό» της εικόνας.

Όσο απομακρυνόμαστε από τον Ισημερινό και πλησιάζουμε προς τους πόλους, μια προβολή τύπου Mercator μεγεθύνει ολοένα περισσότερο τις περιοχές.

Η Αφρική βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό κοντά στον Ισημερινό. Η Ρωσία, αντίθετα, βρίσκεται σε πολύ υψηλότερα γεωγραφικά πλάτη.

Επομένως, σε έναν τέτοιο χάρτη η Ρωσία εμφανίζεται πολύ περισσότερο «τεντωμένη» από την Αφρική.

Η παραμόρφωση δεν είναι μικρή. Στις 60 μοίρες γεωγραφικού πλάτους, για παράδειγμα, η γραμμική κλίμακα μιας προβολής Mercator είναι περίπου διπλάσια από εκείνη στον Ισημερινό, ενώ η παραμόρφωση της επιφάνειας είναι ακόμη μεγαλύτερη.

Αυτό εξηγεί γιατί δεν μπορούμε να πάρουμε έναν χάρακα, να μετρήσουμε δύο γραμμές πάνω σε έναν παγκόσμιο χάρτη και να συμπεράνουμε ότι η μεγαλύτερη γραμμή αντιστοιχεί υποχρεωτικά στη μεγαλύτερη πραγματική απόσταση.

Το καλύτερο παράδειγμα είναι η Γροιλανδία

Αν θέλουμε να αντιληφθούμε πόσο έντονη μπορεί να γίνει αυτή η οπτική παραμόρφωση, αρκεί να κοιτάξουμε τη Γροιλανδία.

Σε πολλούς συνηθισμένους παγκόσμιους χάρτες η Γροιλανδία μοιάζει σχεδόν συγκρίσιμη με ολόκληρη την Αφρική.

Στην πραγματικότητα, η διαφορά είναι τεράστια.

Η Αφρική έχει έκταση περίπου 30,4 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ η Γροιλανδία περίπου 2,17 εκατομμύρια.

Με άλλα λόγια, η Αφρική είναι περίπου 14 φορές μεγαλύτερη από τη Γροιλανδία.

Και όμως, κοιτάζοντας έναν κλασικό χάρτη Mercator, δύσκολα θα το φανταζόταν κάποιος.

Και η Ρωσία; Είναι τελικά μεγαλύτερη ή μικρότερη από την Αφρική;

Εδώ υπάρχει μια ακόμη εντυπωσιακή παρεξήγηση.

Η Ρωσία είναι πράγματι η μεγαλύτερη χώρα του κόσμου. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι μεγαλύτερη από την Αφρική.

Η συνολική έκταση της Ρωσίας είναι περίπου 17 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ η Αφρική ξεπερνά τα 30 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Άρα, σε πραγματική επιφάνεια, η Αφρική είναι περίπου 1,8 φορές μεγαλύτερη από τη Ρωσία.

Αυτό είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο, επειδή η εικόνα που έχουμε συνηθίσει από τους παγκόσμιους χάρτες συχνά δημιουργεί την ακριβώς αντίθετη εντύπωση.

Τότε τα 6.400 και 7.200 χιλιόμετρα της εικόνας είναι σωστά;

Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση.

Ο συγκεκριμένος χάρτης δεν πρέπει να διαβαστεί ως απόδειξη ότι «η Ρωσία έχει πλάτος 6.400 χλμ. και η Αφρική 7.200 χλμ.» γενικά και ανεξάρτητα από το πώς γίνεται η μέτρηση.

Οι αριθμοί αφορούν τις συγκεκριμένες γραμμές και τα συγκεκριμένα σημεία που έχουν επιλεγεί στην εικόνα.

Το μήκος μιας ηπείρου ή μιας τεράστιας χώρας δεν είναι ένας μοναδικός αριθμός. Εξαρτάται από το ποια ακριβώς σημεία επιλέγουμε, αν μετράμε ανατολή-δύση ή βορρά-νότο και με ποιον γεωδαιτικό τρόπο υπολογίζουμε την απόσταση πάνω στην καμπύλη επιφάνεια της Γης.

Επομένως, η σωστή ανάγνωση της εικόνας δεν είναι «η Αφρική είναι οπωσδήποτε μακρύτερη από τη Ρωσία από άκρη σε άκρη».

Το σωστό συμπέρασμα είναι διαφορετικό:

Δύο πραγματικές αποστάσεις δεν μπορούν να συγκριθούν αξιόπιστα απλώς από το οπτικό μήκος των γραμμών τους πάνω σε έναν παγκόσμιο χάρτη με παραμορφωτική προβολή.

Γιατί λοιπόν χρησιμοποιούμε ακόμη τέτοιους χάρτες;

Επειδή ένας χάρτης δεν είναι υποχρεωτικά «κακός» επειδή παραμορφώνει κάτι.

Κάθε προβολή δημιουργείται για διαφορετικό σκοπό.

Η Mercator, για παράδειγμα, διατηρεί τις γωνίες και τις τοπικές μορφές και υπήρξε εξαιρετικά χρήσιμη για τη ναυσιπλοΐα. Το τίμημα είναι ότι δεν διατηρεί σωστά τις σχετικές επιφάνειες, ιδιαίτερα κοντά στους πόλους.

Υπάρχουν άλλες προβολές, γνωστές ως equal-area, που κάνουν το αντίθετο: επιχειρούν να παρουσιάσουν σωστά τη σχετική επιφάνεια των περιοχών, θυσιάζοντας όμως σε κάποιο βαθμό το σχήμα τους.

Δεν υπάρχει δηλαδή ένας επίπεδος παγκόσμιος χάρτης που να είναι ταυτόχρονα τέλειος σε όλα.

Η Αφρική είναι πολύ μεγαλύτερη απ’ όσο την έχουμε στο μυαλό μας

Και αυτό είναι ίσως το πραγματικά ενδιαφέρον μήνυμα πίσω από τον συγκεκριμένο χάρτη.

Η εικόνα που έχουμε σχηματίσει για το μέγεθος των ηπείρων επηρεάζεται από τους χάρτες που βλέπουμε από παιδιά.

Η Αφρική είναι η δεύτερη μεγαλύτερη ήπειρος της Γης μετά την Ασία, με έκταση περίπου 30 εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων. Είναι περίπου τρεις φορές μεγαλύτερη από τις Ηνωμένες Πολιτείες και περίπου 1,8 φορές μεγαλύτερη από τη Ρωσία.

Η Ρωσία παραμένει φυσικά μια αχανής χώρα και η μεγαλύτερη του πλανήτη. Στους κλασικούς επίπεδους χάρτες, όμως, η θέση της στα μεγάλα βόρεια γεωγραφικά πλάτη την κάνει να φαίνεται ακόμη μεγαλύτερη σε σχέση με περιοχές που βρίσκονται κοντά στον Ισημερινό.

Τι πρέπει λοιπόν να κρατήσουμε από τον χάρτη

Ο χάρτης με τα 7.200 και 6.400 χιλιόμετρα δεν αποδεικνύει ότι οι γεωγραφικοί άτλαντες «μας λένε ψέματα».

Μας υπενθυμίζει κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: κάθε επίπεδος χάρτης είναι μια μαθηματική αναπαράσταση της Γης και όχι πιστό αντίγραφό της.

Όταν συγκρίνουμε αποστάσεις και κυρίως μεγέθη περιοχών που βρίσκονται σε πολύ διαφορετικά γεωγραφικά πλάτη, η εικόνα μπορεί να είναι εντυπωσιακά παραπλανητική.

Και στην περίπτωση της Αφρικής αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές: η ήπειρος είναι πολύ μεγαλύτερη σε σχέση με τη Ρωσία, τη Γροιλανδία και άλλες βόρειες περιοχές απ’ όσο μας κάνει να πιστεύουμε ένας συνηθισμένος παγκόσμιος χάρτης.